بررسی اقتصادی واردات دانه سویا در مقابل کنجاله سویا در ایران
مقدمه
سویا یکی از مهمترین نهادههای استراتژیک در اقتصاد کشاورزی و دامپروری ایران است. بخش قابل توجهی از نیاز کشور به روغن خوراکی و کنجاله پروتئینی خوراک دام و طیور از طریق واردات دانه سویا و کنجاله سویا تأمین میشود.
یکی از پرسشهای مهم برای فعالان این صنعت این است که واردات دانه سویا بهصرفهتر است یا واردات کنجاله سویا؟
برای پاسخ به این سؤال باید ساختار صنعت روغنکشی، بازده فرآوری و روابط قیمتی بین دانه سویا، کنجاله سویا و روغن سویا بررسی شود.
تفاوت دانه سویا و کنجاله سویا
دانه سویا
دانه سویا ماده اولیهای است که در کارخانههای روغنکشی فرآوری میشود. ترکیب معمول آن عبارت است از:
- حدود ۱۸ تا ۲۰ درصد روغن
- حدود ۷۸ تا ۸۰ درصد مواد جامد که پس از فرآوری تبدیل به کنجاله میشود
کنجاله سویا
کنجاله سویا محصول باقیمانده پس از استخراج روغن از دانه سویا است و مهمترین منبع پروتئین در خوراک دام و طیور محسوب میشود.
کنجاله سویا در ایران معمولاً دارای ۳۹ تا ۴۱ درصد پروتئین خام است و به طور گسترده در صنعت دام و طیور مصرف میشود.
ساختار صنعت روغنکشی در ایران
در ایران فعالیتهای زیر عملاً در قالب یک زنجیره صنعتی واحد عمل میکنند:
- کارخانههای روغن نباتی
- واحدهای تولید روغن خوراکی
- کارخانههای تولید کنجاله سویا
در این زنجیره، دانه سویا به عنوان ماده اولیه وارد کارخانه شده و پس از فرآوری دو محصول اصلی تولید میشود:
- روغن سویا
- کنجاله سویا
بنابراین تصمیم میان واردات دانه سویا یا کنجاله سویا تأثیر مستقیمی بر میزان ارزش افزوده داخلی و استفاده از ظرفیت کارخانههای روغنکشی کشور دارد.
بازده استحصال از دانه سویا
در فرآیند روغنکشی از هر یک تن دانه سویا به طور متوسط تولید میشود:
- حدود ۱۸ درصد روغن سویا
- حدود ۷۹ درصد کنجاله سویا
- حدود ۳ درصد افت و ضایعات
این ضرایب پایه برای تحلیل اقتصادی فرآوری سویا محسوب میشوند.
تعریف متغیرهای اقتصادی
برای تحلیل اقتصادی بدون وابستگی به قیمتهای خاص، متغیرهای زیر تعریف میشوند:
- Ps = قیمت وارداتی دانه سویا به ازای هر تن
- Pm = قیمت کنجاله سویا به ازای هر تن
- Po = قیمت روغن سویا به ازای هر تن
- C = هزینه فرآوری، حمل داخلی، انرژی و هزینههای عملیاتی کارخانه به ازای هر تن دانه
ارزش محصولات حاصل از فرآوری دانه سویا
از هر تن دانه سویا به طور متوسط تولید میشود:
- ۰٫۷۹ تن کنجاله سویا
- ۰٫۱۸ تن روغن سویا
بنابراین ارزش محصولات حاصل از فرآوری برابر است با:
ارزش کنجاله = 0.79 × Pm
ارزش روغن = 0.18 × Po
در نتیجه ارزش کل محصولات تولیدی از یک تن دانه سویا برابر خواهد بود با:
ارزش کل = (0.79 × Pm) + (0.18 × Po)
سود فرآوری دانه سویا
سود اقتصادی فرآوری دانه سویا به صورت زیر محاسبه میشود:
سود فرآوری = (0.79 × Pm + 0.18 × Po) − Ps − C
اگر این مقدار مثبت باشد، واردات دانه سویا و فرآوری آن در داخل کشور از نظر اقتصادی توجیهپذیر است.
اگر این مقدار منفی باشد، واردات مستقیم کنجاله سویا میتواند گزینه اقتصادیتری باشد.
تحلیل واردات مستقیم کنجاله سویا
در صورت واردات مستقیم کنجاله، سود اقتصادی عمدتاً به اختلاف بین قیمت واردات و قیمت فروش داخلی بستگی دارد.
اگر:
- Pmi = قیمت واردات کنجاله
- Pmd = قیمت فروش کنجاله در بازار داخلی
باشد، سود واردات کنجاله به صورت زیر بیان میشود:
سود واردات کنجاله = Pmd − Pmi − هزینههای لجستیک و توزیع
در این حالت ارزش افزوده صنعتی در داخل کشور ایجاد نمیشود و زنجیره فرآوری عملاً در کشور صادرکننده انجام شده است.
جمعبندی
تحلیل اقتصادی نشان میدهد که تصمیم میان واردات دانه سویا و واردات کنجاله سویا به روابط قیمتی بین سه متغیر اصلی یعنی قیمت دانه سویا (Ps)، قیمت کنجاله سویا (Pm) و قیمت روغن سویا (Po) بستگی دارد.
در شرایطی که مجموع ارزش کنجاله و روغن حاصل از فرآوری دانه از مجموع قیمت دانه و هزینههای فرآوری بیشتر باشد، واردات دانه سویا و فرآوری آن در داخل کشور میتواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.
از سوی دیگر، اگر این رابطه معکوس باشد، واردات مستقیم کنجاله سویا ممکن است از نظر اقتصادی گزینه سادهتر و کمریسکتری باشد.
بنابراین تحلیل اقتصادی صنعت سویا باید همواره بر اساس روابط قیمتی روز بازار و ساختار هزینههای داخلی انجام شود.